Uzlaştırma ve Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar

Ceza muhakemesi hukukunda uzlaştırma kurumu, mağdur ve failin tarafsız ve uzman bir üçüncü kişinin yardımıyla suçtan kaynaklanan sorunları çözdükleri bir süreçtir. Vatandaşların bu süreçle ilgili bilmesi gereken temel noktalar çalışmamızda özetlenmiştir.

Uzlaştırma süreci, hem soruşturma hem de kovuşturma (dava) aşamalarında belirli şartların oluşmasıyla başlatılır.

  1. Soruşturma Aşamasında Başlatma

Yeterli Şüphe ve Gönderme: Soruşturma konusu suçun uzlaştırmaya tabi olması ve Cumhuriyet savcısının kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunduğu kanaatine varması hâlinde dosya, her adliyede bulunan uzlaştırma bürosuna gönderilir.

• Uzlaştırmacı Görevlendirilmesi: Dosya büroya ulaştığında listeye kayıtlı bir uzlaştırmacı görevlendirilir.
• Teklif Süreci: Görevlendirilen uzlaştırmacı; şüpheliye, mağdura veya suçtan zarar görene uzlaştırma teklifinde bulunur. Bu teklif şahsen yapılabileceği gibi, açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla da gerçekleştirilebilir.
• Reşit Olmayanlar: Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar görenin reşit olmaması durumunda, uzlaştırma teklifi onların kanuni temsilcilerine yapılır.

• Mahkeme Ara Kararı: Kamu davası açıldıktan sonra, suçun aslında uzlaştırma kapsamında olduğunun anlaşılması durumunda, mahkeme dosyayı uzlaştırma işlemlerinin yapılması için uzlaştırma bürosuna gönderir.
• Usul: Mahkeme aşamasında da süreç, soruşturma aşamasındaki esas ve usullere (uzlaştırmacı görevlendirilmesi, teklif yapılması vb.) göre yürütülür.

• Yedi Günlük Süre: Uzlaştırmacı tarafından teklif yapıldıktan sonra tarafların kararlarını bildirmesi için tanınan süre, güncel düzenlemelerle yedi güne çıkarılmıştır.
• Sükutun Anlamı: Taraflardan biri bu süre içinde kararını bildirmezse, teklifi reddetmiş sayılır.

Uzlaştırmanın Temel İlkeleri

• Gönüllülük ve Gizlilik: Uzlaştırma sürecine katılım taraflar için tamamen gönüllülük esasına dayanır ve süreç boyunca yapılan tüm görüşmeler gizli tutulur.
• Zararın Giderilmesi: Uzlaştırma; mağdura tazminat ödenmesi, bir kamu hizmetinde bulunulması, bağış yapılması veya tarafların kabul edeceği hukuka uygun başka bir edimle (veya edimsiz olarak) gerçekleştirilebilir.
• Delil Olarak Kullanılamama: Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, suçun ikrar edilmesi dâhil, başka hiçbir soruşturma veya davada delil olarak kullanılamaz.

Süreç ve Karar Süreleri

• Teklif Süresi: Uzlaştırmacı tarafından yapılan teklife tarafların karar bildirme süresi güncel düzenlemelerle yedi güne çıkarılmıştır; bu süre içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.
• Uzlaştırma Süresi: Uzlaştırmacı, belgeleri teslim aldıktan sonra işlemleri otuz gün içinde sonuçlandırmalıdır; bu süre ihtiyaç halinde uzatılabilir.
• Uzlaştırmacılar: Süreç, hukuk fakültesi mezunu ve eğitimli profesyonel uzlaştırmacılar tarafından yürütülür.

Uzlaşmanın Hukuki Sonuçları

• Davanın Sonlanması: Uzlaşma sağlandığında, soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir; dava açılmışsa davanın düşmesine karar verilir.
• Adli Sicil: Uzlaşma sonucunda verilen kararlar adli sicile (sabıka kaydına) işlenmez.
• Tazminat Davası: Uzlaşma sağlandıktan sonra, uzlaşma anında tespit edilemeyen zararlar hariç, aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış davalardan feragat edilmiş sayılır.
• Edimin Yerine Getirilmemesi: Uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanunu uyarınca ilam (mahkeme kararı) niteliğindedir; fail edimini yerine getirmezse doğrudan icra takibi yapılabilir.

Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar

Genel Kapsam: Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar ile Kanunda özel olarak sayılan kasten yaralama, taksirle yaralama, tehdit, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, dolandırıcılık gibi belirli suçlar uzlaştırma kapsamındadır.

Şikâyete Bağlı Olup Olmadığına Bakılmaksızın Kapsama Alınan Suçlar: Türk Ceza Kanunu'nda (TCK) yer alan ve şikâyete tabi olmasa dahi uzlaştırma girişiminde bulunulması gereken suçlar şunlardır: 

• Kasten yaralama (TCK madde 86/1-2; madde 88; ancak madde 86/3 kapsam dışıdır).
• Taksirle yaralama (TCK madde 89).
• Tehdit (TCK madde 106/1).
• Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK madde 116).
• İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK madde 117/1 ve madde 119/1-c).
• Hırsızlık (TCK madde 141).
• Güveni kötüye kullanma (TCK madde 155; ancak üçüncü fıkra kapsam dışıdır).
• Dolandırıcılık (TCK madde 157).
• Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK madde 165).
• Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK madde 234).
• Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (TCK madde 239; dördüncü fıkra hariç).

Suça Sürüklenen Çocuklar (SSÇ) Bakımından Ek Kapsam: Şüpheli eğer çocuk ise (suça sürüklenen çocuk), yukarıdaki suçlara ilave olarak, mağdurun gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi olması şartıyla, hapis cezasının üst sınırı üç yılı geçmeyen veya adli para cezasını gerektiren tüm suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Bu kapsamda şantaj, siyasi hakların kullanılmasının engellenmesi, kişisel verilerin kaydedilmesi gibi suçlar da çocuklar için uzlaştırmaya tabi olabilir.

Diğer Kanunlardaki Suçlar: Özel kanunlarda (İcra ve İflas Kanunu, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu vb.) yer alan suçlarla ilgili olarak uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için ilgili kanunda açık hüküm bulunması gerekir. Örneğin, İcra ve İflas Kanunu'ndaki alacaklısını zarara sokmak kastıyla mevcudunu eksilten borçluların cezası gibi bazı suçlar bu kapsamdadır. 

Uzlaştırma Kapsamı Dışında Kalan Durumlar

• Soruşturulması şikâyete bağlı olsa dahi, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip suçu (TCK 123/A) ve hakaret suçu (TCK 125) uzlaştırma kapsamı dışındadır.
• Uzlaştırma kapsamındaki bir suçun, kapsam dışı başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde uzlaştırma hükümleri uygulanmaz. Ancak, uzlaştırma kapsamındaki bir suçun önödeme kapsamındaki bir suçla birlikte işlenmesi durumunda uzlaştırma hükümleri uygulanmaya devam edilir.

Hakaret suçu uzlaştırmaya tâbi midir?

Hakaret suçu, Ceza Muhakemesi Kanunu'nda yapılan son yasal düzenlemelerle (7531 ve 7571 sayılı Kanunlar) uzlaştırma kapsamından çıkarılmış ve bu suçun temel işlenme biçimleri önödeme kapsamına alınmıştır. 

• Önödeme Kapsamına Alınma: Daha önce uzlaştırma kapsamında bulunan Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinde düzenlenen hakaret suçları (özellikle ileti yoluyla hakaret ve suçun alenen işlenmesi halleri), uzlaştırma prosedüründen çıkarılarak önödeme sistemine dahil edilmiştir.

• Açık İstisna Getirilmesi: 5271 sayılı Kanun'un 253. maddesinin üçüncü fıkrasında yapılan değişiklikle; soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa dahi, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve ısrarlı takip suçu ile birlikte hakaret suçunda (madde 125) artık uzlaştırma yoluna gidilemeyeceği hüküm altına alınmıştır.

• Birlikte İşlenme Durumu: Yapılan en güncel düzenlemeye (7571 sayılı Kanun) göre, eğer önödeme kapsamına giren bir suç (örneğin hakaret) ile uzlaştırma kapsamına giren başka bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenirse, sadece uzlaştırma kapsamındaki suç için uzlaştırma hükümleri uygulanmaya devam edecektir.