Boş senede atılan imza geçerli midir?
Halk arasında "boş senet imzalamak", "boş kağıda imza atmak" şeklinde bilinen eylem hukuken "beyaza imza" ya da "açığa imza" olarak anılır ve geçerli kabul edilir. Boş kağıda imza atan taraf aslında o kağıdın aleyhine doldurulabileceğinin de farkındadır ve bu riski kabul eder. Senedin bedeli ve ödeme tarihi gibi zorunlu unsurları henüz yazılmadan imzalanan boş senetlere açık senet denir.
Açık kambiyo senetleri, ticari hayatın ihtiyaçları ve kambiyo senetlerindeki sıkı şekil şartlarının yarattığı zorlukları aşmak amacıyla ortaya çıkmış bir kurumdur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 680. maddesinde "Açık Poliçe" başlığıyla düzenlenen bu müessese; bono ve çekler için de uygulanmaktadır.
Açık kambiyo senedi; senedi verenin, ileride unsurları tamamlanarak geçerli bir kambiyo senedi (poliçe, bono veya çek) oluşturulmak üzere, karşı tarafa doldurma yetkisi ile birlikte verdiği, imza dışındaki unsurları boş bırakılmış senetlerdir. Bu senetler, unsurları tamamlanıncaya kadar "askıda geçersiz" sayılsa da, doldurulduğunda geçmişe etkili (ex tunc) olarak başlangıçtan beri tam bir kambiyo senediymiş gibi sonuç doğurur. Yani senet imzalanırken imza dışındaki unsurların mevcut olmaması geçerli bir savunma değildir.
Bir belgenin açık kambiyo senedi sayılabilmesi için üç temel unsurun varlığı aranır:
- İmza: Senedin taşıması gereken tek maddi/şekli unsurdur. İmza dışındaki tüm diğer unsurlar (meblağ, vade, lehtar vb.) sonradan doldurulmaya elverişlidir.
- Kambiyo Sözleşmesi: İmza sahibinin senedi bir kambiyo taahhüdü altına girme iradesiyle karşı tarafa teslim etmiş olması gerekir.
- Doldurma Yetkisi Anlaşması: Senedi veren ile alan arasında, boş bırakılan kısımların ne şekilde doldurulacağına dair bir anlaşma bulunmalıdır. Bu anlaşma yazılı veya sözlü (zımni) olabilir.
Devri ve Tedavülü:
- Açık kambiyo senetleri, unsurları tamamlanmamış olsa dahi doldurma hakkı ile birlikte devredilebilir.
- Devir işlemi, senedin türüne göre ciro ve teslim yoluyla gerçekleştirilir.
- Lehtar hanesi boş bırakılan bir açık bono veya poliçe, hamiline yazılı senetler gibi sadece teslimle el değiştirebilir; bu durum senedin tedavül kabiliyetini artırır.
Anlaşmaya Aykırı Doldurma ve Sonuçları:
Senedin taraflar arasındaki doldurma anlaşmasına aykırı şekilde doldurulması (örneğin kararlaştırılan meblağdan yüksek bir rakam yazılması) durumunda şu kurallar geçerlidir:
- İyiniyetli Üçüncü Kişilerin Korunması: Anlaşmaya aykırılık iddiası, senedi kötüniyetle veya ağır kusurla iktisap etmemiş olan iyiniyetli hamillere karşı ileri sürülemez. Açığa imza atan, yarattığı hukuki görünüş nedeniyle bu rizikoyu üstlenmiş sayılır.
- İspat Yükü: Senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğunu iddia eden taraf (borçlu), bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür.
- İspat Vasıtası: Senede karşı senetle ispat kuralı gereği, anlaşmaya aykırılık iddiası kural olarak ancak yazılı delil ile kanıtlanabilir; tanık dinletilmesi (hile, korkutma gibi irade bozukluğu halleri hariç) mümkün değildir.
Eksik Kambiyo Senedi ile Farkı:
Açık kambiyo senedini "eksik kambiyo senedinden" ayıran temel fark doldurma yetkisidir. Eksik senette unsurlar bilinçsizce veya doldurma yetkisi verilmeksizin boş bırakılmıştır ve bu senet kambiyo senedi olarak batıldır. Ancak kanun, unsurları eksik bir senedin varlığı halinde onun "açık kambiyo senedi" olduğu yönünde bir adi karine kabul eder.
Cezai Sorumluluk:
Açık kambiyo senedinin verilme nedeninden farklı şekilde doldurulması, Türk Ceza Kanunu'nun 209/1. maddesi uyarınca "Açığa Atılan İmzanın Kötüye Kullanılması" suçunu oluşturur. Bu suç şikâyete bağlıdır . Eğer senet rıza dışı ele geçirilip doldurulmuşsa "belgede sahtecilik" hükümleri uygulanır.
